کمانچه چیست؟

انواع کمانچه (kamancheh) کدام‌اند؟

کمانچه، که با نام کمانچا نیز شناخته می‌شود، سازی زهی و آرشه‌ای بدون دستان است که بیشتر در جمهوری آذربایجان، ایران، ازبکستان و منطقه آناتولی شرقی ترکیه نواخته می‌شود.

پس ویژگی‌های کمانچه چیست؟ تاریخ کمانچه تا کجا بازمی‌گردد؟ گونه‌های کمانچه کدام‌اند؟ تفاوت‌های کاباک کمانچه و کمانچه کلاسیک چیست؟ آیا کمانچه سازی دشوار برای نواختن است؟

بیایید همه این پرسش‌ها و پاسخ‌هایشان را با هم بررسی کنیم!

ویژگی‌های کمانچه چیست؟

کاسه کمانچه کروی است و دسته آن بدون دستان. صفحه آن با پرده جگر گاو، پوست ماهی یا پوست شتر کشیده می‌شود. این ساز که پیش‌تر 3 سیم داشت، به بیان دیگر امروز 4 سیم دارد.

کمانچه، یکی از کهن‌ترین سازهای موسیقی جمهوری آذربایجان، 70 cm بلندی دارد. کوک آن بر پایه نوع ملودی‌ها و مقامی که اجرا می‌شود تعیین می‌شود. در میان همه این نظام کوک، پرکاربردترین کوک نظام 5-4-5 است. دسته کمانچه از چوب آلو ساخته می‌شود و کاسه آن با تراشیدن چوب گردو شکل می‌گیرد. چوب گردو باید مدتی نگهداری شود تا بتوان کاسه را از آن ساخت.

وزن کلی آن حدود 1-1.5 است. آرشه‌ها سفارشی ساخته می‌شوند. آرشه تنها با دست کشیده می‌شود، بدون هیچ ابزاری مانند آنچه در آرشه ویولن هست، و شمار آن‌ها بسیار زیاد است. چوب آرشه از درخت ارس است و موی آن از یال و دم اسب. در جلو و پشت کاسه سوراخ‌هایی ایجاد می‌شود و روی آن با پوست ماهی پوشانده می‌شود. آرشه‌ها پیرامون بدنه کاسه‌ای‌شکل کشیده می‌شوند و کمانچه کامل می‌شود. حتی اگر کمانچه گونه‌های چندی داشته باشد، ساخت و ویژگی‌های آن در کل شبیه هم است.

تاریخ کمانچه تا کجا بازمی‌گردد؟

کهن‌ترین تاریخ شناخته‌شده کمانچه به دوره صفوی و قاجار بازمی‌گردد. در آن روزگار یکی از سازهایی بود که بیشتر در جشن‌ها نواخته می‌شد. افزون بر این، کمانچه در نگاره‌های دوره مغول و تیموری دیده می‌شود. بنا بر روایت‌ها، کمانچه از نخستین سازهای زهی است. بنا بر روایت‌ها، کمانچه این‌گونه پدید آمد: «هنگامی که پرنده شکاری (عقاب، شاهین، لک‌لک و مانند آن) جانوری را که شکار کرده است می‌رباید و به پرواز درمی‌آید، روده‌های آن جانور بر شاخه‌های درختان آویزان می‌ماند. با بهره‌گیری از آن‌ها سازهایی مانند چنگ کمانی و آرفا ساخته شد. سپس سازهای زهی مضرابی و آرشه‌ای پدید آمدند.»

شاید این را هم بپسندید: کمانچه ایرانی

هرچند خاستگاه آن به آسیای میانه بازمی‌گردد، تکامل کمانچه در سده نوزدهم در جمهوری آذربایجان روی داد. ترک‌ها نخستین‌بار در دوره عثمانی با کمانچه آشنا شدند. کمانچه سپس از آسیای میانه به اروپا و آفریقا راه یافت.

کمانچه نام مشترک دو ساز زهی متفاوت است؛ یکی در موسیقی عثمانی و دیگری در موسیقی محلی منطقه دریای سیاه به کار می‌رود. «کمانچه کلاسیک» سازی کوچک با 40-41 cm درازا و 14-15 cm پهنا است. کاسه نیم‌گلابی‌شکل، جعبه گوشی بیضی‌شکل یعنی «سر»، و «گردن» آن از یک تکه چوب تراشیده و کنده می‌شود.

بر صفحه آن دو سوراخ بزرگ D شکل هست که لبه‌های گردشان رو به بیرون است. در پشت ساز «شیار پشتی» وجود دارد. سیم‌های کمنچه (kemençe) 7-10 mm بالاتر از صفحه انگشت‌گذاری قرار دارند؛ تکیه‌گاه انتهایی روی زانوی چپ گذاشته می‌شود و ساز به‌صورت عمودی، با تکیه به سینه یا میان دو زانو، نگه داشته می‌شود. زیرا صداها نه مانند بیشتر سازهای زهی با فشار دادن سیم‌ها با نوک انگشتان، بلکه با فشار آرام سیم‌ها از پهلو با ناخن‌ها به دست می‌آید.

جعبه گوشی، گردن و کاسه «کمانچه دریای سیاه» نیز از یک تکه چوب تراشیده و کنده می‌شود. اما شکل آن به‌کلی متفاوت است. مانند همه سازهای محلی دیگر، سخن گفتن از اندازه‌های استاندارد برای «کمانچه دریای سیاه» دشوار است. اما امروزه «کمانچه‌هایی» که متخصصان و نوازندگان حرفه‌ای به کار می‌برند معمولاً 56 cm درازا دارند. بدنه که کناره‌های راست و پشت صاف دارد، بیشتر از چوب آلو یا ارس ساخته می‌شود. صفحه که از چوب نراد یا صنوبر است، بسیار نازک است.

انواع کمانچه کدام‌اند؟

هرچند کمانچه در کشورهای گوناگون به شیوه‌های بسیار متفاوت نامیده می‌شود، از نظر ویژگی‌های بنیادی و گستره صدایی که تولید می‌کند به گروه‌های مشخصی تقسیم می‌شود.

• کمانچه کلاسیک 4/4

• کمانچه آلتو

• کمانچه باس

• کمانچه کنترباس. به‌طور کلی به 4 گونه تقسیم می‌شود.

تفاوت‌های کاباک کمانچه و کمانچه کلاسیک چیست؟

هرچند کاباک کمانچه که از همان خانواده است و کمانچه کلاسیک یکی پنداشته می‌شوند، این دو ساز تفاوت‌های بسیاری دارند. مهم‌ترین تفاوت کاباک کمانچه و کمانچه کلاسیک وزن آن‌هاست. کمانچه کلاسیک تا 1.5 kg می‌رسد، در حالی که کاباک کمانچه حدود 400-500 گرم وزن دارد. برای کاباک کمانچه باید از آرشه 4/2 استفاده شود، اما برای نواختن کمانچه کلاسیک آرشه 4/1 لازم است. کاباک کمانچه به سه بخش تقسیم می‌شود: دسته، بدنه و پوست؛ حال آنکه کمانچه کلاسیک چهار بخش اصلی دارد: بدنه، دسته، گوشی و سیم‌ها. کاباک کمانچه از کدو ساخته می‌شود و کمانچه کلاسیک از چوب گردو و آلو. در حقیقت این دو ساز زهی به‌کلی با یکدیگر متفاوت‌اند. با آنکه از یک خانواده‌اند، بزرگ‌ترین شباهتشان این است که با تکیه دادن بر زانو و با آرشه نواخته می‌شوند. گستره‌های صدایی و رنگ‌های صوتی در واقع کاملاً مستقل از یکدیگرند. صدای کمانچه کلاسیک بسیار سخت‌تر و گیراتر از صدای کاباک کمانچه است.

آیا کمانچه سازی دشوار برای نواختن است؟

کمانچه سازی است بسیار نزدیک به صدای انسان. بدون دستان بودن آن سبب می‌شود در هنگام نوازندگی رنگ‌های صوتی بسیار متفاوتی پدید آید. این ویژگی هرچند برای کسانی که کمانچه را در سطح پیشرفته می‌نوازند آزادی فراوانی فراهم می‌کند، در مرحله آغازین می‌تواند دشوار باشد. کمانچه رشته‌ای است که تمرین منظم و سختگیرانه می‌طلبد. کسانی که در هنرستان‌های موسیقی جمهوری آذربایجان درس می‌خوانند و بر کمانچه تمرکز می‌کنند، آموزشی دشوار را از سر می‌گذرانند.

شاید این را هم بپسندید: همه‌چیز درباره کمانچه

ساختار کمانچه

«کمانچه کلاسیک» 40-41 cm درازا دارد. کمانچه سازی کوچک و بدون دستان با 14-15 cm پهنا است که با ناخن نواخته می‌شود. کاسه نیم‌گلابی‌شکل و «گردن» آن از یک تکه چوب تراشیده و کنده می‌شود.

کاسه کمانچه به‌طور کامل از چوب توت، توت سیاه، افرا، ارس، صنوبر یا آلو تراشیده می‌شود. بسته به نوع و ویژگی‌های کمانچه، ساخت آن بین 3-15 روز طول می‌کشد.

بر صفحه آن دو سوراخ بزرگ «D» شکل با لبه‌های گرد هست. هنگامی که سیم‌های کمنچه 7-10 mm بالاتر باشند، تکیه‌گاه انتهایی روی زانوی چپ گذاشته می‌شود و کمنچه به‌صورت عمودی، با تکیه به سینه یا میان دو زانو، نگه داشته می‌شود. صداها نه مانند بیشتر سازهای زهی با فشار دادن سیم‌ها با نوک انگشتان، بلکه با فشار آرام از پهلو با ناخن‌ها به دست می‌آید.

مدل‌های کمانچه نیز می‌توانند بسیار متنوع باشند. برخی از دوستداران کمنچه ظاهری ساده و بی‌پیرایه را می‌پسندند و برخی دیگر کمنچه‌هایی را برمی‌گزینند که هنر تزیین در ساخت آن‌ها به کار رفته است. برای آگاهی بیشتر درباره مدل‌های کمانچه Sala Muzik می‌توانید از وب‌سایت ما دیدن کنید. برای هر نوع کمانچه‌ای که بخواهید، Sala Muzik انتخاب درستی است.