داربوکا چیست؟

سازی با کف باز و بدنه‌ای کشیده، ساخته‌شده از گِل پخته یا آلومینیوم و فلزهای مشابه، که در موسیقی ترکی به‌عنوان ساز کوبه‌ای به کار می‌رود.

دربوکا (darbuka) سازی کوبه‌ای است که در سرزمین آناتولی بسیار دیده می‌شود و به موسیقی ترکی نسیمی خاورمیانه‌ای می‌بخشد. این ساز در بنیاد موسیقی شاد و پرشور در بالاترین سطح آن قرار دارد و با ریتمی که می‌آفریند نمی‌گذارد کسی سر جای خود بند شود.

 شاید این را هم بپسندید: راهنمای موسیقی ترکی

دربوکا که معمولاً میان مردم نواخته می‌شود، در آناتولی در عروسی‌ها و جشن‌های ویژه بسیار به کار می‌رود. از دیرباز در تمدن‌های آناتولی، آسیای مرکزی و بین‌النهرین سازهای فراوانی با شکل‌ها و اندازه‌های گوناگون شبیه به دربوکا به کار رفته است. این ساز تا امروز بسیار دگرگون شده و در همین سرزمین‌ها نیز پدیدار شده است.

دربوکا که در فرهنگ جشن و سرور سرزمین‌های پهناور و کهن جایگاهی مهم دارد، معمولاً به شکل لوله‌ای است که یک سوی آن پهن و سوی دیگرش باریک است، و پوستی روی کمانه بر آن کشیده می‌شود تا طنین ویژه‌اش تنظیم شود. در ساخت دربوکا که در آغاز از سفال استفاده می‌شد، به‌مرور موادی مانند چینی، گچ، مس، آلومینیوم، چوب و الیاف شیشه نیز به کار رفت.

دربوکا که در سرزمین‌های بالکان نیز بسیار به کار می‌رود، تنوع صدایی و طنین چندانی ندارد. در دربوکا تنها دو صدا وجود دارد که با نام‌های «دُم» و «تک» شناخته می‌شوند. صدایی که پایه ریتم را می‌سازد و با ضربه به میانه دربوکا به دست می‌آید «دُم» نام دارد، و صدایی که برای غنای بداهه و پویایی ریتمیک به کار می‌رود «تک» خوانده می‌شود.

از آنجا که طنین‌های دربوکا محدود است، معمولاً نواختن تکی آن ترجیح داده نمی‌شود، بلکه در ارکستری متشکل از چند ساز به هماهنگی کمک می‌کند و رنگی بسیار زیبا به ملودی می‌افزاید.

دربوکا را چگونه بنوازیم؟ 

برای نواختن دربوکا که در عروسی‌ها و جشن‌ها جایگزین‌ناپذیر است و به‌عنوان ساز کوبه‌ای به موسیقی ترکی رنگ می‌بخشد، باید در جایی بالاتر از سطح زمین نشست. زیرا مهم‌ترین نکته آن است که ساز محکم روی زانو قرار گیرد تا درست نواخته شود. پس از آنکه دربوکا با اطمینان روی زانو گذاشته شد، کار به جادوی انگشتان سپرده می‌شود. هر صدایی که با نوک انگشتان از دربوکا بیرون می‌آید، توان آن را دارد که در جان شنونده بنشیند.

برای نواختن دربوکا به یک حس بسیار بنیادی نیاز است. این حس، حس ریتم است و پرورش آن بی‌گمان نخستین اولویت برای آغاز نواختن دربوکا است. مانند هر ساز دیگری، در دربوکا نیز تمرین پیوسته و تقویت حافظه عضلانی با کار مکرر روی ریتم‌های پایه بسیار مهم است. پس از تسلط بر ریتم‌های پایه می‌توانید در ریتم‌های گوناگون (Türk aksağı، ağır aksak، sofyan و جز آن) تخصص پیدا کنید.

 شاید این را هم بپسندید: Turkish Darbuca Drum Dumbek

شیوه به‌کارگیری دست‌ها هنگام نواختن دربوکا نیز در کیفیت ملودی نقشی مهم دارد. صدای «دُم» که پایه دو ضربه دربوکا است و پیش‌تر از آن سخن گفتیم، با دست چپ به دست می‌آید. صدای این ضربه که با کنار هم قرار گرفتن انگشتان جز شست نواخته می‌شود، صدایی بسیار نیرومند است.

در این ضربه، تمام سطح درونی انگشتان با دربوکا تماس پیدا می‌کند. صدای دیگر، یعنی «تک»، با دست راست و به شکل ضربه‌ای چون سیلی نواخته می‌شود. این صدا برای آراستن ملودی است و معمولاً از «دُم» کم‌قدرت‌تر است، اما تأثیر آن بر موسیقی و ریتم بسیار زیاد است.

دربوکا که در فرهنگ مردمی سرزمین‌های بسیاری جای دارد، سازی است که با شیوه‌ای منظم و پرشور می‌توان آن را به‌آسانی آموخت.

دربوکا در برابر دمبک 

دربوکا سال‌های بسیار درازی در فرهنگ‌های گوناگون و با ویژگی‌های متفاوت به کار رفته است. در حقیقت دربوکا که پیشینه فرهنگی‌اش به سال‌های پیش از میلاد بازمی‌گردد، در گذر زمان با نام‌های بسیار متفاوتی شناخته شده است.

نام «دمبک» (dumbek) یکی از آن‌هاست. این نام معمولاً به همان معنای دربوکا به کار می‌رود، اما دمبک در واقع سازی کوبه‌ای است که هرچند با تفاوت‌های اندک، ویژگی‌هایش با دربوکا فرق دارد.

دمبک بسیار شبیه دربوکا است، اما هزینه‌اش بسیار کمتر است. دربوکا از حلبی ساخته می‌شود، در حالی که برای ساخت دمبک از سفال استفاده می‌شود. دمبک سازی سبک‌تر از دربوکا است. با وجود همه این تفاوت‌های اندک، تصویری که در ذهن مردم شکل می‌گیرد معمولاً یکسان است.

خوشحالیم که این فرصت را در اختیارتان می‌گذاریم تا با نمونه‌های این میراث فرهنگی غنی آشنا شوید؛ نمونه‌هایی که از بهترین مواد ساخته شده‌اند و فرهنگی را که در آن پدید آمده‌اند بازتاب می‌دهند.