چگونه یک نی ترکی را انتخاب کنیم

نی ترکی یک فلوت نِی‌ای است که از انتهای آن دمیده می‌شود، این واژه از nay فارسی به معنای نی گرفته شده است، و گونه‌ای عثمانی از نی کهن به شمار می‌رود. این ساز همراه با تنبور (tanbur) ترکی و ساز آرشه‌ای کمانچه (kemençe) ترکی، از شاخص‌ترین سازهای موسیقی کلاسیک ترکی دانسته می‌شود. نی ترکی طراحی ساده‌ای دارد، اما می‌تواند گستره‌ای سه اکتاوی را بپوشاند. نی‌های ترکی بر پایه طول به چند دسته تقسیم می‌شوند و می‌توانند صداهایی بم‌تر از نی عربی تولید کنند.

این نی ترکی دارای هفت سوراخ انگشتی است؛ شش سوراخ در جلوی ساز و یک سوراخ در پشت آن. سوراخ شست در پشت ساز در مرکز قرار ندارد، بلکه بسته به اینکه ساز برای نواختن با دست چپ یا دست راست در بالا ساخته شده باشد، به چپ یا راست متمایل است.

یکی از ویژگی‌هایی که نی ترکی را از سازهای مشابه دیگر فرهنگ‌ها متمایز می‌کند، سرِ قیفی‌شکل یا تکیه‌گاه لب است که باشپاره (başpare) نامیده می‌شود؛ این قطعه به‌طور سنتی از شاخ گاومیش، عاج یا آبنوس ساخته می‌شود، اما امروزه بسیاری از آن‌ها از پلاستیک یا مواد بادوام مشابه ساخته می‌شوند. نی ترکی با فشار دادن باشپاره به لب‌های تقریباً بسته نواخته می‌شود؛ نوازنده ساز را چنان کج می‌گیرد که باریکه‌ای از هوا از میان لب‌ها به لبه داخلی، به چپ یا راست، دمیده شود و این جهت به چپ‌دست یا راست‌دست بودن ساخت ساز بستگی دارد. این شیوه صدایی کم‌حجم‌تر اما کنترل‌شده‌تر نسبت به شیوه نواختن نی ایرانی یا تسوور (tsuur) مغولی به دست می‌دهد؛ در آن سازها سرِ ساز زیر لب بالا قرار می‌گیرد و با دندان‌ها تماس پیدا می‌کند.

شاید این را هم بپسندید: راهنمای موسیقی ایرانی - همه چیز درباره موسیقی ایرانی
حلقه‌های نقره‌ای به نام پارازوانه (parazvane) به دو سر ساز بسته می‌شود تا از ترک‌خوردن آن جلوگیری کند. بم‌ترین صداها را نغمه‌های "دم" (dem) یعنی نفس می‌نامند. نیم‌پرده‌های ویژه موسیقی کلاسیک ترکی با باز کردن نیمی یا یک‌چهارم برخی سوراخ‌ها به دست می‌آید. نیم‌پرده‌های دیگر با چرخش اندک سر حاصل می‌شود.

در مقایسه با بیشتر فلوت‌های سوتکی و سازهای زبانه‌دار، نی ترکی در آغاز بسیار دشوار نواخته می‌شود و اغلب چند هفته تمرین لازم است تا نوازنده بتواند صدایی درست تولید کند و زمان بیشتری می‌برد تا همه گستره صوتی آن به دست آید. یک نوازنده ماهر نی می‌تواند حدود 100 صدای متمایز و قابل تشخیص را در گستره‌ای دو و نیم اکتاوی یا بیشتر بنوازد.

شاید این را هم بپسندید: همه چیز درباره نی‌ها - تفاوت‌های میان نی‌ها
نی ترکی همراه با کودوم (kudüm) دو ساز اصلی موسیقی مولویه است، اما از دوره‌های بسیار کهن در موسیقی غیرمذهبی نیز به‌گستردگی به کار رفته است. نی در اندازه‌های گوناگون ساخته می‌شود و هر اندازه نام ویژه خود را دارد؛ از بم به زیر عبارت‌اند از bolahenk، davut، sah، mansur، kizneyi، müstahsen و sipürde. این نام‌ها در موسیقی کلاسیک ترکی به‌عنوان کوک (ahenk) به کار می‌روند. از میان دوازده اندازه نی، هفت اندازه بر پرده‌های طبیعی و پنج اندازه بر نیم‌پرده‌ها کوک می‌شوند. نیم‌پرده هر یک از پرده‌های اصلی maybeyn نامیده می‌شود. نی‌هایی نیز هستند که یک اکتاو بالاتر از بم‌ترین نی‌ها مانند bolahenk و davut کوک می‌شوند؛ این‌ها را نی nisfiye می‌نامند.

برای اطلاعات بیشتر به این صفحه مراجعه کنید: مجموعه نی ترکی